Zam Neden Nete Aynı Oranda Yansımaz?
Bir zammın üç ayrı karşılığı vardır ve üçü birbirinden farklıdır: brüt ücretteki artış, net ücretteki artış ve işverene maliyetteki artış. Piyasadaki basit hesaplayıcılar maaşı zam oranıyla çarpar; bu yalnızca brüt tarafı doğru verir.
Farkın iki sebebi var. Birincisi artan oranlı gelir vergisi: brüt ücret yükseldiğinde kümülatif vergi matrahı daha hızlı dolar, üst dilime daha erken geçilir ve zammın bir kısmı vergiye gider. İkincisi SGK tavanı: prime esas kazanç belirli bir tutarda sabitlenir, o tutarın üzerindeki brütten SGK kesilmez.
Bu iki etki ters yönde çalışır ve hangisinin baskın olduğu maaş seviyesine göre değişir. Tavanın altındaki ücretlerde vergi etkisi baskındır, net artış zam oranının altında kalır. Tavanın üzerinde SGK kesintisi sabitlendiği için zammın daha büyük kısmı nete yansır ve net artış zam oranını geçebilir. İşveren tarafında ise tam tersi olur: tavanın üzerinde işveren primi de sabitlendiğinden maliyet artışı zam oranının altında kalır.
Aynı Zam, Farklı Sonuç: Maaş Seviyesine Göre Karşılaştırma
Aşağıdaki tablo, brüt ücrete %30 zam yapıldığında net ücretin ve işveren maliyetinin gerçekte yüzde kaç arttığını gösterir. Rakamlar sayfanın başındaki hesaplayıcıyla aynı motordan, güncel parametrelerle üretilir.
| Aylık brüt (önce) | Aylık brüt (sonra) | Brüt artışı | Net artışı | İşveren maliyeti artışı |
|---|---|---|---|---|
| 40.000 | 52.000 | +30% | +22,5% | +30% |
| 60.000 | 78.000 | +30% | +24,5% | +30% |
| 100.000 | 130.000 | +30% | +26,5% | +30% |
| 200.000 | 260.000 | +30% | +25,7% | +30% |
| 300.000 * | 390.000 | +30% | +31,8% | +24,7% |
| 400.000 * | 520.000 | +30% | +30,6% | +25,8% |
Yıldızlı satırlar SGK tavanının (297.270 TL) üzerindeki ücretlerdir ve tablodaki kırılma tam orada başlar. Tavanın altında net artış zam oranının belirgin şekilde altında kalır, işveren maliyeti ise brütle aynı oranda artar. Tavanın üzerinde SGK kesintisi sabitlendiği için tablo tersine döner: zammın daha büyük kısmı nete yansır, işverenin maliyeti ise zam oranından daha az artar.
Pratik sonucu şudur: "yüzde kaç zam aldım" sorusunun tek bir cevabı yoktur. Çalışan için anlamlı olan net artıştır, işveren için anlamlı olan maliyet artışıdır ve ikisi aynı zam kararında farklı çıkar. Kendi maaşınız için yukarıdaki hesaplayıcıyı kullanabilirsiniz.
Yıl İçinde İş Değiştirme: Kümülatif Matrah Devri
Gelir vergisi yıllık ve kümülatiftir: matrah yıl başından itibaren birikir ve dilim sınırları aşıldıkça oran yükselir. Yıl içinde iş değiştiren bir çalışan için kritik soru, bu birikimin yeni işverene taşınıp taşınmayacağıdır.
Kural olarak yeni işverende kümülatif matrah sıfırdan başlar. Çalışan talep ederse eski işverendeki kümülatif matrah yeni işverene taşınabilir. İki seçenek arasındaki fark, özellikle yüksek ücretlerde çok büyük olabilir: matrah sıfırlanınca yeni işte alt dilimlerden yeniden başlanır ve aylık net belirgin şekilde yükselir.
Asgari ücret gelir vergisi istisnası da aynı mantığı izler. Kümülatif matrah sıfırdan başlıyorsa istisna da yılın ilk ayı değerinden başlar; matrah devrediyorsa istisna kaldığı yerden devam eder. Bu yüzden yukarıdaki hesaplayıcı, kümülatif matrahı doğrudan girseniz bile kaç ay çalıştığınızı ayrıca sorar: bu bilgi olmadan istisna yanlış hesaplanır.
Matrahı Sıfırlatmak Gerçekten Avantajlı mı?
Yıl içinde elinize daha çok net geçer, ancak bu her zaman kalıcı bir kazanç değildir. Aynı takvim yılı içinde birden fazla işverenden ücret geliri elde edildiğinde ve belirlenen sınırlar aşıldığında yıllık gelir vergisi beyannamesi verilmesi gerekir. Beyannamede iki işverenden alınan ücretler birleştirilir, vergi tek bir matrah üzerinden yeniden hesaplanır ve yıl içinde eksik kesilen kısım ödenir.
Bu durumda yıl içinde kazanılan fark, ertesi yıl mart ayında geri ödenen bir tutara dönüşebilir. Yukarıdaki karşılaştırma, sıfırlama senaryosunda beyanname yükümlülüğü doğup doğmadığını ayrıca gösterir. Sınırların ayrıntısı ve kendi durumunuz için ücret geliri beyan sınırı hesaplama sayfasını kullanabilirsiniz.
Kümülatif matrahınızın bordroda nerede yazdığını ve iş değişikliğinde nasıl davrandığını kümülatif vergi matrahı rehberinde ayrıntılı bulabilirsiniz. Zammın ay ay hangi dilime denk geldiğini görmek için gelir vergisi dilimleri ve dilim atlama takvimi sayfasına bakabilirsiniz.